भास आणि जादू

या कलेची कथा

ऐंद्रजाल ही मानवी इंद्रियांना चकवून आश्चर्य निर्माण करणारी भास, हातचालाखी आणि रंगमंचीय सादरीकरणाची एक प्राचीन कला आहे. कलाकार हाताची चपळाई, लक्ष दुसरीकडे वळवणे, विशेष वस्तू आणि अचूक वेळेच्या समन्वयाने वस्तू प्रकट करणे, गायब करणे किंवा त्यांचे रूप बदलण्याचे प्रयोग करतात. प्राचीन भारतीय परंपरेत या कलेची नोंद आहे. ६४ कलांच्या यादीत तसेच रणनीतिक कपटाचा अभ्यास करणाऱ्या प्राचीन ग्रंथांमध्येही याचा उल्लेख आढळतो. या कलेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे दुहेरी तळाची भांडी, लपवलेले आरसे आणि पटकन सुटणाऱ्या गाठी यांसारख्या विशेष वस्तूंची निर्मिती होय. ऐनवेळी प्रेक्षकांचे लक्ष विचलित करण्यासाठी जादूगार पारंपारिकपणे वनौषधींची पूड आणि खनिजांचा वापर करून अचानक प्रकाश किंवा धूर निर्माण करत असत. आज ही परंपरा भारतभरात फिरत्या रस्त्यावरील जादूगारांद्वारे जिवंत आहे, जे ग्रामीण मेळावे आणि चौकांमध्ये आपले कौशल्य दाखवतात. महाराष्ट्रातील शहरांमध्ये आजचे जादूगर या पारंपरिक हातचालाखीच्या तंत्रांना आधुनिक स्टेज शोमध्ये समाविष्ट करून नवीन प्रेक्षकांसाठी या कलेचे जतन करत आहेत.